Ένα άρθρο αρκετά παλαιό αλλά πάντα σημερινό και επίκαιρο του π. Σαράντη το οποίο απομαγνητοφωνήθηκε και ψηφιοποιήθηκε από μέλος της συντακτικής ομάδας των Αναβάσεων και σήμερα βρίσκεται αναρτημένο στον Όρθρο.
Ὁ Γάμος καί τό ὑπαρξιακό πρόβλημα
π. Σαράντη Σαράντου
Ὑπάρχει μιά θαυμάσια ἁγιογραφία, πολύ παραστατική τῆς συζυγικῆς στοργῆς καί τρυφερότητας. Ὀνομάζεται "Συνάντηση ἐνώπιον τῆς Χρυσῆς πύλης". Εἶναι ἐμπνευσμένη ἀπό μιά περικοπή τοῦ πρωτευαγγελίου τοῦ Ἰακώβου ( 2ος αἰώνας). Παριστάνει τούς γονεῖς τῆς Θεοτόκου, τόν Ἰωακείμ καί τήν Ἄννα σέ μιά ἰδιαίτερη συζυγική στιγμή, μιά στιγμή πού ἀσπάζονται ὁ ἕνας τόν ἄλλο, εἶναι ἀγκαλιασμένοι καί φυσιολογικά ἀπαρτίζουν τό "ἕν μέλος τῆς συζυγίας" ὅπως ἀναφέρει καί ἡ πρώτη εὐχή τοῦ Μυστηρίου τοῦ Γάμου. Εἶναι εἰκόνα τοῦ 15ου αἰ. καί ἀποδίδεται στή Μεγάλη Σχολή τοῦ Novgorod. Στό βάθος εἰκονίζει τά δύο χωριστά διαμερίσματα, ἀριστερά τοῦ Ἰωακείμ καί δεξιά τῆς Ἄννης. Ἔχουν βγεῖ ὁ καθένας ἀπό τό δῶμα τους καί ἔχουν προχωρήσει σέ μιά τέλεια ἀγαπητική ἑνότητα πού ἐπιβεβαιώνεται μέ τό φωτοστέφανο πού πλαισιώνει τίς ἅγιες κάρες τους. Οὔτε φαίνεται, οὔτε ὑπολανθάνει ἴχνος αἰσθησιασμοῦ, ἄν καί ἡ ἀνθρώπινη φαντασία μπορεῖ εὔκολα νά ὑπονοήσει ἤ νά ἀναπληρώσει τή στενότερη συζυγική σχέση.
Αὐτό πού θέλει νά τονίσει, ὅπως φαίνεται, ὁ ἁγιογράφος, εἶναι ἡ ἔξοδος τοῦ καθενός ἁγίου συζύγου ἀπό τήν ἀτομικότητά του, ἀπό τό διαμερισματάκι του, ἡ πλήρης ἕνωσή τους ἐν ἁγίῳ Πνεύματι. Μετά ταῦτα προσφέρονται σώματα καί ψυχές γιά τή συνδημιουργία τοῦ πιό γλυκοῦ καρποῦ πού γέννησε ἡ κτίση, τῆς κυρίας Θεοτόκου, τῆς μητρός τοῦ Κυρίου μας.
Ἡ εἰκόνα αὐτή συγκεφαλαιώνει μιά μεγάλη ἀλήθεια. Τήν τραγική πραγματικότητα ὅτι κατ' ἀρχήν ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἐγκλωβισμένος στόν ἀτομισμό του, τή φιλαυτία του, στή βολή του, στή σωματικότητά του, στό θέλημά του, στά χόμπυ του, στίς δικές του προτιμήσεις, στό στενάχωρο πάντως διαμερισματάκι του. Ἄλλοτε συνειδητοποιεῖ τήν κατάστασή του, τά περιορισμένα περιθώριά του, τό ὑπαρξιακό του πρόβλημα καί ἄλλοτε, φαίνεται νά μήν ἐννοεῖ τίποτα καί νά ρέγχει μέσα στόν ἀποπνικτικό χῶρο τῆς αὐτοοριζομένης καί αὐτονομημένης ὑπάρξεώς του. Μοιάζει ὁ ταλαίπωρος ἄνθρωπος μέ τό πελώριο φίδι πού καλύτερα βολεύεται ὅταν κουλουριάζεται καί στριμώχνεται μέσα στήν πιό μικρή φωλιά.
Σ' αὐτό τό σημεῖο πρέπει νά ἀναφερθοῦμε στόν ἅγιο Συμεών τό Νέο Θεολόγο, στόν ἅγιο πού γνώρισε κατάβαθα τήν ἀνθρώπινη ὕπαρξη μέ τό θεοπτικό χάρισμα. Ὁ ἅγιος βλέπει τό Ἀδάμ, ἀμέσως μετά τήν
παρακοή, νά κρύβεται. Ἡ ἐνοχικότητα δημιουργεῖ ἀνασφάλεια καί ἐντάσεις γιά ἐσωτερική ἀναδίπλωση καί κρύψιμο στά ἀπώτατα καταφύγια τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως. Ὅταν ὁ Θεός ἐμφανίζεται μέσα στόν ἀπέραντο παραδεισιακό χῶρο, ὁ Ἀδάμ προσπαθεῖ νά κρυφθεῖ καί νά ἀποφύγει τή θεϊκή συνάντηση. Ὁ Θεός βέβαια προσπαθεῖ νά βοηθήσει τό παιδί του καί ρωτάει: "Ἀδάμ ποῦ εἶ;" Καί κεῖνος ὁ ταλαίπωρος δέν ἀπαντᾶ. Κρύβεται πιό πολύ. Θά μποροῦσε νά φανερώσει τή πράξη του, τούς κακούς λογισμούς του, νά πεῖ "ἤμαρτον, ἐλέησόν με" καί νά ἀποκατασταθεῖ ἡ διαπροσωπική σχέση του μέ τό Θεό. Ὅμως οἱ ἐπιλογές τοῦ προπάτορά μας δυστυχῶς ἦταν ἀρνητικές. Προτίμησε ἀκόμα πιό βαθειά νά κρυφθεῖ καί νά κλεισθεῖ ἐρμητικά στά δαιδαλώδη πιά ἀδιέξοδα τοῦ ἐγώ του. Ὁ φιλάνθρωπος Θεός κάνει μιά νέα μεγαλειώδη ἀπόπειρα γιά νά ἀπαλείψει τό χάσμα πού δημιουργήθηκε ἀνάμεσά τους. Ταπεινώνεται ὁ Θεός καί ἐξομολογεῖται τρόπον τινά γιά λογαριασμό τοῦ Ἀδάμ. "Μή ἐκ τοῦ καρποῦ, οὗ ἐνετειλάμην σοι μή φαγεῖν, ἔφαγες;" Καί πάλι ἀτυχῶς δέν ὁμολογεῖ ὁ Ἀδάμ. Ἰσχυροποιεῖ καί ἀπολυτοποιεῖ τήν ὑπαρξιακή μοναξιά του ἐπί τῆς γῆς καί ἀπό τότε ἀρχίζει ό δρᾶμα του. Ἕνα δρᾶμα πού στηρίζεται ὄχι στήν αὐτοκατηγορία (ἡ ὁποία θά μποροῦσε καί νά βγάλει ἀπό τό ἀδιέξοδο τόν Ἀδάμ) ἀλλά στή θεοκατηγορία. Κατηγορεῖ τό Θεό γιά τή γυναίκα πού βρέθηκε δίπλα του νά τόν παραπλανήσει, ἐνῷ ἀρχικά ὅταν εἶχε πρωτοαντιληφθεῖ τήν παρουσία της, εἶχε ξεσπάσει σέ δοξολογία πρός τόν "τά πάντα καλά λίαν δημιουργήσαντα Κύριο".
παρακοή, νά κρύβεται. Ἡ ἐνοχικότητα δημιουργεῖ ἀνασφάλεια καί ἐντάσεις γιά ἐσωτερική ἀναδίπλωση καί κρύψιμο στά ἀπώτατα καταφύγια τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως. Ὅταν ὁ Θεός ἐμφανίζεται μέσα στόν ἀπέραντο παραδεισιακό χῶρο, ὁ Ἀδάμ προσπαθεῖ νά κρυφθεῖ καί νά ἀποφύγει τή θεϊκή συνάντηση. Ὁ Θεός βέβαια προσπαθεῖ νά βοηθήσει τό παιδί του καί ρωτάει: "Ἀδάμ ποῦ εἶ;" Καί κεῖνος ὁ ταλαίπωρος δέν ἀπαντᾶ. Κρύβεται πιό πολύ. Θά μποροῦσε νά φανερώσει τή πράξη του, τούς κακούς λογισμούς του, νά πεῖ "ἤμαρτον, ἐλέησόν με" καί νά ἀποκατασταθεῖ ἡ διαπροσωπική σχέση του μέ τό Θεό. Ὅμως οἱ ἐπιλογές τοῦ προπάτορά μας δυστυχῶς ἦταν ἀρνητικές. Προτίμησε ἀκόμα πιό βαθειά νά κρυφθεῖ καί νά κλεισθεῖ ἐρμητικά στά δαιδαλώδη πιά ἀδιέξοδα τοῦ ἐγώ του. Ὁ φιλάνθρωπος Θεός κάνει μιά νέα μεγαλειώδη ἀπόπειρα γιά νά ἀπαλείψει τό χάσμα πού δημιουργήθηκε ἀνάμεσά τους. Ταπεινώνεται ὁ Θεός καί ἐξομολογεῖται τρόπον τινά γιά λογαριασμό τοῦ Ἀδάμ. "Μή ἐκ τοῦ καρποῦ, οὗ ἐνετειλάμην σοι μή φαγεῖν, ἔφαγες;" Καί πάλι ἀτυχῶς δέν ὁμολογεῖ ὁ Ἀδάμ. Ἰσχυροποιεῖ καί ἀπολυτοποιεῖ τήν ὑπαρξιακή μοναξιά του ἐπί τῆς γῆς καί ἀπό τότε ἀρχίζει ό δρᾶμα του. Ἕνα δρᾶμα πού στηρίζεται ὄχι στήν αὐτοκατηγορία (ἡ ὁποία θά μποροῦσε καί νά βγάλει ἀπό τό ἀδιέξοδο τόν Ἀδάμ) ἀλλά στή θεοκατηγορία. Κατηγορεῖ τό Θεό γιά τή γυναίκα πού βρέθηκε δίπλα του νά τόν παραπλανήσει, ἐνῷ ἀρχικά ὅταν εἶχε πρωτοαντιληφθεῖ τήν παρουσία της, εἶχε ξεσπάσει σέ δοξολογία πρός τόν "τά πάντα καλά λίαν δημιουργήσαντα Κύριο".
Αὐτό τό ὑπαρξιακό βύθισμα τοῦ Ἀδάμ ( καί τῆς Εὔας φυσικά) στόν ἑαυτό τους ὁ ἅγιος Γρηγόριος Νύσσης τό ὀνομάζει δερματίνους χιτῶνες. Μέ αὐτήν τή θεώρηση συμφωνεῖ καί ὁ ἁγιος Ἰωάννης ὀ Χρυσόστομος. Καλύμματα καί χιτῶνες ἀναισθησίας καλύπτουν τήν ἀνθρώπινη ὕπαρξη πού τήν ἐμποδίζουν νά ἔχει ἐπικοινωνία μέ τόν Τριαδικό Θεό καί στή συνέχεια μέ τόν πλησίον τους καί τούς ἀδελφούς τους. Οἱ αἰσθήσεις οἱ πνευματικές ἐξασθενοῦν, τά πνευματικά αἰσθητήρια ἀρρωσταίνουν καί ἔτσι βρίσκεται ὁ ἄνθρωπος ἔρημος, βαρύς καί μόνος, μονότατος χωρίς κάποια ἐλπίδα ζωντανῆς χαρᾶς.
Προβλέποντας ὁ Θεός αὐτό τό ἄτυχο τέλος τοῦ πλάσματός του, οἰνονομικά φερόμενος μέσα στήν προαιώνια βουλή του δημιουργεῖ τό Γάμο. Καί κατ' ἀρχάς ζεῖ μόνος του ὁ Ἀδάμ, στέκεται μέσα στόν Παράδεισο ἔχει ἱκανότητες διαπροσωπικές καί διαλέγεται μέ τό Θεό Πατέρα πού καθημερινά τόν ἐπισκέπτεται, "ὡσανεί φίλος πρός φίλον", κατά τόν Μέγα Βασίλειο. Παρά ταῦτα ὁ ἴδιος ὁ Θεός θέλει νά ὁλοκληρώσει τό δημιουργικό του σχέδιο καί τήν πλευρά του τήν μεταποιεῖ σέ ἰσόβιο βοηθό του.
Ἰδιαίτερα ὅμως μετά τήν παρακοή καί τήν πτώση ὁ Γάμος γίνεται γιά τούς πρωτοπλάστους καί γιά ὅλο τό ἀνθρώπινο γένος τό πιό ἰσχυρό κίνητρο γιά σχίσιμο τῶν δερματίνων χιτώνων καί τρόπος ἐξόδου ἀπό τήν ἄβυσσο τῆς μεταπτωτικῆς ὑπαρξιακῆς μοναξιᾶς.
Ὅσο ὁ ἄνθρωπος βρίσκεται κυριευμένος στό κράτος καί στήν ἐξουσία τῆς φίλαυτης μοναξιᾶς, ἕνα σύμπλεγμα παθῶν ὑποφώσκουν. Αὐτά τά πάθη λειτουργοῦν σάν ὑποκατάσατα τοῦ σφοδροῦ ἔρωτα πού στίς ἀρχετυπικές προδιαγραφές ἔχει κρύψει στά βάθη τοῦ εἶναι του ὁ ἴδιος ὁ Θεός δημιουργός. Ἡ ψυχή τοῦ ἀνθρώπου, λέγει ὁ ἄγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής, καταντάει νά πλατσουράει στόν πηλό τῶν αἰσχρῶν παραπτωμάτων, ἐνῶ ἡ καθαρή φύση της μοιάζει μέ ἁγνό, καθαρό κερί πού φωτίζει τά πάντα γύρω της με τίς φιλόθεες ἀρετές. Τό σχέδιο τοῦ Θεοῦ προσκοπεῖ νά μεταβάλει τή φυλόϋλη ψυχή σέ φιλόθεη. Τό πιό ἰσχυρό ἐγκόσμιο καί γενικό μέσο γι' αὐτή τή μεταβολή εἶναι ὁ Γάμος.
Τό πιό δυνατό πάθος πού ζητάει ἀδυσώπητα ἱκανοποίηση εἶναι τό σωματικό, τό πορνικό. Ἀρχίζει ἀπό τήν προσβολή καί κυριαρχία τοῦ νοῦ, κατακλύζει τό ἐπιθυμητικό μέρος τῆς ψυχῆς καί πραγματώνεται καί ὁλοκληρώνεαι μέ τή σεξουαλική πράξη. Ὁ ἔρωτας τοῦ Θεοῦ ἀνεστραμμένος πρός τόν ἑαυτό τοῦ ἴδιου τοῦ ἀνθρώπου ἀπαιτεῖ ἱκανοποίηση. Γιαυτό καί στήν ἐφηβική ἡλικία κατ' ἐξοχήν, πού ἀρχίζει ἡ αὐτονόμηση τοῦ ἀτόμου, φουντώνει καί τό σωματικό πάθος μέ πρώτη ἐκδήλωση τήν αὐτοικανοποίηση ἤ τόν αὐνανισμό. Ἡ ἐνοχικότητα διαδέχεται τό σωματικό πάθος, τό πάθος ἐπιτείνει τήν ἐνοχικότητα καί ἡ αὐξανόμενη ἐνοχικότητα κλείνει τόν ἄνθρωπο ὅλο καί ἐσώτερα ὅλο καί ἐνδότερα στά καταπετάσματα τοῦ εἶναι του, σ' ἕνα κρυφό καί ἁμαρτωλό τρόπο ζωῆς.
Τί εὐευρίσκει, λοιπόν, ὁ φιλάνθρωπος Θεός. Μέσα σ' αὐτή τήν ἔντονη σεξουαλικότητα συνδυάζει ὁ Θεός τήν ἐρωτική ἐπιθυμία πρός τό ἄλλο φῦλο καί τήν συνδημιουργικότητα. Ἔτσι σέ κάποια στιγμή τῆς ζωῆς του ὁ νέος παρακινημένος ἀπό τόν ἔρωτα ἤ τή σεξουαλικότητα μπαίνει στό γάμο. Ἔτσι ἀρχίζει ἕνας ἀγώνας γιά συμφωνία ἐρωτική, γιά συμφωνία σεξουαλική μέ ἀτελεύτητες προεκτάσεις.
Ἀκυρωμένη πιά ἡ ἁμαρτία μεταβάλλει τή σεξουαλικότητα σέ κίνητρο γιά ἑνότητα καί σέ συνδημιουργία. Σῶμα, Νοῦς καί ψυχή τοῦ ἀνθρώπου συναρπάζονται κατά τήν ἐρωτική ὁμιλία. Ὁ ἔρωτας γίνεται ἐκστατικός καί ἔτσι ἀνασύρεται ὁ ἄνθρωπος ἀπό τό ὑπαρξιακό ἐρμητικό ὑπόγειο πρός τό διαπροσωπικό ἄνοιγμα πρός ὕπαιθρο ὅλης τῆς ὑπάρξεως ἐνώπιος ἐνωπίῳ, ὁ ἕνας σύζυγος μπροστά στόν ἄλλο.
Πολύ εὔστοχα στήν Α´ πρός Κορινθίους ἐπιστολή του ὁ Ἀπόστολος Παῦλος προτείνει "ἔκαστος τήν ἑαυτοῦ γυναῖκα ἐχέτω διά τάς πορνείας". Μ' ἄλλα λόγια, ὑποστηρίζει ὁ ἱερός Χρυσόστομος, ὅτι ἐφ' ὅσον μέ φυσικό τρόπο ἱκανοποιεῖται ἡ σεξουαλική ὁρμή τοῦ ἀνθρώπου, ἀποκτᾶ μέ τή συζυγική πίστη, ἀπάθεια πρός τά ἄλλα πρόσωπα. Ἔτσι ἐξουδετερώνεται ἡ πορνεία. Οἱ δύο σύζυγοι ἔσονται (ἐδῶ δηλώνεται ἡ διάρκεια) εἰς σάρκα μίαν. Σάρκα στή Παλαιά Διαθήκη σημαίνει, ὅλο τόν ἄνθρωπο. Ἕν μέλος λέγει ἡ πρώτη εὐχή τοῦ γάμου γίνονται οἱ
